AktualnoœciO autorzeWierszeProzaKsięgarniaKronikaPrzyjaciele

Wspó?praca Aleksandra ?wi?tochowskiego z Mariš Konopnickš

Teresa Kaczorowska

Wspó?praca Aleksandra ?wi?tochowskiego z Mariš Konopnickš

Aleksander ?wi?tochowski (1849-1938) ceni? twórczo?? Marii Konopnickiej (1842-1910), mimo i? poetka nie by?a silnie zwišzana z pozytywistami. Pose? Prawdy zabiega? jednak o jej przynale?no?? do post?powego obozu, bo cho? istotš sztuki Konopnickiej by?a metafizyka, duch i mistyczne natchnienie, to jednak tak?e ceniony przez pozytywistów racjonalizm, czy patriotyzm. Obserwujšc uwa?nie zjawiska ?ycia literackiego, ?wi?tochowski poetami zajmowa? si? raczej okazjonalnie. Je?li ju? si?ga? po ich portrety, to wydobywa? oraz akcentowa? z ich dorobku tre?ci patriotyczne i spo?eczne. Zdecydowanie najwi?cej uwagi po?wi?ca? jednak poezji Marii Konopnickiej. Co prawda z zastrze?eniami pisa? o jej wierszach filozoficznych, ale wysoko ocenia? utwory Konopnickiej o tematyce ludowej, uznajšc je za ?klejnoty, godne ozdobi? koron? wszelkiej literatury? . Recenzujšc w 1883 roku jej drugš seri? Poezyj, podkre?la?:

Jest to charakterystycznym, ?e u nas na lirze poetyckiej po raz pierwszy uderzy?a w struny tak istotnie demokratycznie ? kobieta. T? zas?ug? jej silnie podkre?li? nale?y, zw?aszcza, ?e wydobyte z nich tony grzmiš genialnie .

W 1886 roku ?wi?tochowski opracowa? studium pt. Poeta jako cz?owiek pierwotny. Za materia? badawczy obra? poezj? polskiego romantyzmu ? teksty Mickiewicza, S?owackiego, Krasi?skiego, Goszczy?skiego, Ujejskiego, Zaleskiego ? oraz? Konopnickiej. Jego zdaniem reprezentowa?y one bowiem kwintesencj? poetycko?ci oraz materia? ?najbogatszy i najbardziej znamienny? .

?Pose? Prawdy? popiera? równie? prowadzone w latach 1884-1886 przez Konopnickš pismo ??wit? i goršco broni? jej twórczo?ci w swoich brawurowych felietonach. Przyk?adem wiersz Z szopkš - oskar?any o sianie niezgody mi?dzy dworem a wsiš, czy pierwsza ksiš?ka poetki Fragmenty dramatyczne (z?o?ona z fragmentów dramatycznych: Hypatia, Vesalius, i Galileusz). Poetka wyda?a jš w ko?cu 1880 roku, w ksi?garni wydawniczej Elizy Orzeszkowej w Wilnie, pokazujšc prze?ladowanie niezale?nej my?li przez hierarchi? ko?cielnš. ?wi?tochowski odpiera? ostro atak na niš i Orzeszkowš klerykalnej prasy warszawskiej, gdy?: ?Niepodobna dwu s?abych niewiast pozostawi? bez ratunku? .
?Pose? Prawdy? drukowa? te? cz?sto w ?Prawdzie? wiersze Marii Konopnickiej - mimo i? na utwory poetyckie przeznacza? na ?amach swojego pisma niewiele miejsca i publikowa? je tylko dziesi?? razy w roku. Rygorystycznš pod wzgl?dem ?wiatopoglšdu polityk? redakcyjnš ?Pos?a Prawdy? w doborze tekstów poetyckich ilustruje w pewnej mierze sprawa publikacji w 1881 roku wiersza Konopnickiej Po grudce ziemi. Poetka przys?a?a go ?Prawdzie?, przeznaczajšc honorarium na fundusz budowy pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie. ?wi?tochowski wydrukowa? ten wiersz , lecz opatrzy? go wyja?nieniem, ?e ?zarówno ten wzglšd, jak i niewštpliwe pi?kno?ci wiersza sk?ania?y nas do pomieszczenia go mimo jego cz??ciowej niezgody z filozoficznym wyznaniem ?Prawdy?.
Chodzi?o mu prawdopodobnie o wymow? fragmentu: ?Gdy sšdy bo?e jak wichry powsta?y, /By ko?ci nasze rozmiata? po ?wiecie, / Sierocy sztandar wielko?ci i chwa?y / Bóg odda? w r?ce poecie? .

?wi?tochowski, obok rodzimych utworów literackich, drukowa? te? fragmenty literatury obcej, zw?aszcza prozy. W tym celu opiera? si? na zespole sta?ych wspó?pracowników ?Prawdy?. Byli to wyborowi t?umacze, z do?wiadczeniem, przygotowaniem i orientacjš w sprawach literackich, uzdolnieni i z bezinteresownym zapa?em. Maria Konopnicka by?a w?ród nich - obok Iwana Franko, Józefa Ko?cielskiego, Aleksandra Kraushara, Wiktora Gomulickiego, Cezarego Jellenty, Jana Kasprowicza i kilkorga innych . Spotykali si? z ?Pos?em Prawdy? w gronie jego najbli?szych wspó?pracowników, w?ród których by?a i Aleksandra Bškowska, muza Aleksandra ?wi?tochowskiego z Go?otczyzny. Zdarza?o si?, ?e bywa? te? u ?wi?tochowskiego jego dobry znajomy z Ciechanowa - dr Franciszek Rajkowski . Poprzez Spó?k? Nak?adowš Warszawskš, za?o?onš przy ?Prawdzie?, pozytywista drukowa? ksiš?ki. Owocem wspó?pracy Konopnickiej ze ?wi?tochowskim jako t?umaczki wydanych tam dzie? by?, na przyk?ad, wydany bardzo ozdobnie, przez Spó?k? Nak?adowš Warszawskš, trzytomowy Wybór pism Henryka Heinego w przek?adach m.in. Konopnickiej, Kraushara, Ko?cielskiego, Gawalewicza, Jellenty .

Utwory Marii Konopnickiej publikowano równie? w pracach zbiorowych, wydawanych z inicjatywy ?Prawdy? - obok innych post?powych pisarzy i naukowców. Na przyk?ad w ksiš?ce Ognisko, która ukaza?a si? w 1882 roku na jubileusz 25-lecia pracy literackiej Teodora Tomasza Je?a - pisarza, wolno-my?liciela i patrioty - znalaz?y si? prace o tematyce politycznej, spo?ecznej, ekonomicznej, naukowej i literackiej ówczesnej reprezentacji ?rodowiska post?powego: Aleksandra ?wi?tochowskiego, Piotra Chmielowskiego, Elizy Orzeszkowej, W?adys?awa Smole?skiego, Karola Dunina, Jana Kar?owicza, Adolfa Dygasi?skiego, Stanis?awa Kramsztyka, i samego Tomasza Teodora Je?a. Jedynš poetkš zaproszonš do tej publikacji by?a Maria Konopnicka - w Ognisku opublikowano jej utwór Pod lasem . Dochód z tej publikacji przeznaczono dla jubilata, gdy? znalaz? si? w trudnej sytuacji materialnej. Jednym z g?ównych organizatorów jubileuszu - który nabra? charakteru starcia ?wiatopoglšdowego - by? Aleksander ?wi?tochowski. Jego ?Prawda? og?asza?a odezwy, wyda?a Ognisko i rozes?a?a je na poczštku 1883 subskrybentom, ale ?Pose? Prawdy? zebra? za to ci?gi od prasy konserwatywnej .
Równie? w ksiš?ce zbiorowej dla dzieci ?wiate?ko , wydanej przez Spó?k? Nak?adowš Warszawskš w 1885 roku, Maria Konopnicka znalaz?a si? w?ród 39 wybranych autorów. ?wiate?ko otwiera jej nowela Jak si? dzieci w Bronowie z Rozališ bawi?y, której imiona bohaterów: Tadzia, Stasia, Janka i Helenki, ?wiadczš, i? poetka opowiada o w?asnych dzieciach oraz ich niani Rozalii. Ta pi?knie wydana publikacja - w twardej, rze?bionej oprawie koloru granatowego - napisana przez grono czo?owych ówczesnych autorów polskich, mia?a odpowiada? wymogom post?powej pedagogiki .

Mimo i? Aleksander ?wi?tochowski preferowa? proz?, to w 1902 roku og?osi? w ?Prawdzie? konkurs na utwór poetycki. Maria Konopnicka ? pod pseudonimem Jan War?? - otrzyma?a w nim jedynš nagrod? za poemat Przez g??bin?. Jurorzy: A. G. Bem, S. Krzemi?ski, I. Matuszewski, L. Meyet, W. Sieroszewski, A. ?wi?tochowski i S. ?eromski ? postanowili te? ?odznaczy?? 12 innych utworów poetyckich. Utwór laureatki przypomina? wydarzenia z 1861 roku, gdy w latach manifestacji narodowych przed wybuchem powstania styczniowego, uroczy?cie odnowiono uni? horodelskš, a rzšd carski wys?a? wojska przeciwko manifestantom. Werdykt jury, wraz z uzasadnieniem, zosta? og?oszony w ?Prawdzie? . ?wi?tochowski komentowa?:

Przez g??bin? jest poematem liryczno-opisowym. Roztacza on przed nami wspania?y pochód ludu, dš?šcego w powadze i uroczystym nastroju na wiec dla odnowienia ?lubów braterskich. ?šczš si? tu [?] wielka wyrazisto?? z wielkim artyzmem. [?] w ca?ym utworze wyczuwamy ?atwo b?yski ogromnego talentu, który umie nada? s?owu ?ycie, barw?, d?wi?k i moc. Jest to p?ód umys?u dojrza?ego, wyobra?ni o szerokich skrzyd?ach, bystrym i górnym locie

?wi?tochowski zapewnia? te?, ?e plon konkursu jest ?bardzo obfity i warto?ciowy?, a werdykt jury bezstronny i niezale?ny. Natomiast sta?e k?opoty Marii Konopnickiej z cenzurš, po opublikowaniu tego poematu, jeszcze wzros?y .
Tak?e w jubileuszowym Konopnickiej 1902 roku (kiedy obchodzi?a 25-lecie pracy pisarskiej) przyznawa? jej w imieniu w?asnym i ?rodowiska ?Prawdy? rang? ?najznakomitszej poetki polskiej w pi?miennictwie powszechnym.

[?] Bo przed niš tak pi?knego i niedolš ludzkš natchnionego ?piewu nie s?yszano z ust niewie?cich. Nie przestanie on brzmie? w literaturze naszej bardzo d?ugo, a je?eli nawet kiedy? w chórze nowych g?osów przycichnie, odzywa? si? b?dzie w odleg?ej przysz?o?ci jako czarujšce echo naszego czasu [?]

? pisa? w po?wi?conym poetce numerze ?Tygodnika Ilustrowanego? (1902, nr 14).

Maria Konopnicka te? kilkakrotnie wyra?a?a swojš cze?? dla przywódcy pozytywistów. W zbiorowej ksi?dze jubileuszowej, wydanej przez 98 pisarzy na jego 25-lecie pracy pisarskiej w 1896 roku, zadedykowa?a mu z Nicei wiersz Do Aleksandra ?wi?tochowskiego . Ksi?ga zosta?a wr?czona ?Pos?owi Prawdy? w Wiedniu, w lutym 1896 roku.

Zawszem widzia?a ?ódk? twojš drobnš,
Po wielkim morzu p?ynšcš osobno,
A tak spokojnš, jakby? w?ród ogromu
W?ród oceanu - czu? w w?asnym si? domu.

Sam by?e?. ?adne nie pcha?y ci? wios?a,
Ni wzd?ta ?aglów pier? tchnieniem ci? nios?a;
U steru ?odzi sam sta?e?, odbity
W niesko?czono?ci g??bie i b??kity.

A gdy si? wicher zrywa?, i doko?a
Okr?ty masztów uni?a?y czo?a,
Spieszšc, gdzie w porcie far jasny si? pali,
?ód? twoja cicha le?a?a na fali.

Za tobš by?y bezpieczne zatoki,
Ty? w burze p?ynš? przez wiry i mroki,
I w nawa?nic?, gromami co dyszy,
Nios?e? co? z w?asnej pogody i ciszy.

Kto? jest? Dlaczego nieznana ci trwoga,
Którš dr?y nawy ogromnej za?oga?
Jaka ci? gwiazda prowadzi i trzyma
Nad przepa?ciami, z?otemi oczyma?

Wiem! Ty? jest ?eglarz, co w kruchej ?upinie
Zysków nie sp?awia, po zyski nie p?ynie, -
Co ?ód? odbiwszy wskro? srebrnych pian ?niegu,
Nawet swe serce zostawia na brzegu.

Wiem! Ty? jest ?eglarz, co w drodze nie liczy
Ani strat swoich, ni swoich zdobyczy,
Bo nie dla siebie p?ynie, i z daleka,
Na drugim brzegu zap?aty nie czeka.

Wiem! Ty? jest ?eglarz, wskro? burzy co s?yszy
Pie?ni wiekuistej harmonji i ciszy.
Co nawet wpo?ród w?asnego rozbicia
Czuje si? kr?giem obj?ty wszech?ycia!

Nicea 1887 r.

Poza ksi?gš jubileuszowš od pisarzy polskich, na 25-lecie pracy literackiej Aleksander ?wi?tochowski otrzyma? od narodu unikalny dar - niezwyk?y wieniec ze srebra, miejscami z?ocony ? wykonany przez warszawskich rzemie?lników. Ten wyjštkowy eksponat (w oryginalnym futerale obitym skórš) ma form? ga?šzki d?bu z li??mi i ?o??dziami. U do?u jest opleciony kokardš, na której wst?dze upami?tniono tytu?y jego dramatów, powie?ci, nowel, esejów i opowiada?. Umieszczono na niej tak?e plakietk? z tytu?em ?Prawdy? oraz symboliczny herb trzypolowy: Polski, Rusi i Litwy. Laur ten wr?czono ?wi?tochowskiemu w podnios?ej atmosferze i obecno?ci wielu znakomito?ci (m.in. Chmielowskiego, Dembego, Kar?owicza, Gosiewskiego, Krzywickiego, Pietkiewicza), podczas obchodów jubileuszowych, 29 grudnia 1895 roku, w redakcji ?Prawdy?. Obecnie wieniec znajduje si? w zbiorach Muzeum Pozytywizmu w Go?otczy?nie .

Z jedynego listu Marii Konopnickiej do Aleksandra ?wi?tochowskiego, jaki zachowa? si? w Muzeum Pozytywizmu w Go?otczy?nie, wynika, ?e poetka przesy?a?a ?Pos?owi Prawdy? swoje r?kopisy do konsultacji. Z Monachium, 15 stycznia 1900 roku, dzi?kowa?a mu za ?pochlebne ocenienie? jej utworu (prawdopodobnie fragmentów poematu Pan Balcer w Brazylii) .

Konopnicka wspó?pracowa?a ze ?wi?tochowskim tak?e podczas rozruchów. Kiedy zimš 1905/1906 ?wi?tochowski wraz ze swymi przyjació?mi, w tym z Aleksandrš Bškowskš, zajš? si? na wielkš skal? pomocš dla g?odujšcych bezrobotnych i stworzy? Komitet Ratunkowy, Konopnicka, która akurat przebywa?a w Warszawie, te? pragn??a przyj?? z pomocš biedocie. Pisa?a 6 stycznia 1906 roku do pozytywisty, z pro?bš:

Pragn??abym goršco pozna? te gniazda rozpaczy, które ratujecie. Czy nie by?by Pan ?askaw zaproponowa? pannie Bemównie, ?eby mnie zabra?a z sobš? [?] I cho? jeden dzie? takiego rozdawnictwa w sk?adach Waszych te? bardzo bym chcia?a widzie?. Czy to mo?ebne ?

By? to okres, kiedy Maria Konopnicka - natchniona poetka, nowelistka, t?umacza, dzia?aczka narodowa, pie?niarka niedoli ludu polskiego, autorka s?ynnej Roty, spo?ecznie zaanga?owana patriotka - którš Teofil Lenartowicz nazywa? ?czarodziejkš osobliwš, naczyniem doskona?o?ci, umi?owanš od Apolina? - bywa?a na Ziemi Ciechanowskiej. Bliskie kontakty Marii Konopnickiej z Ciechanowem rozpocz??y si? w 1903 roku, od kiedy osiedli? si? w tym mie?cie, wraz z rodzinš, jej najm?odszy syn, Jan Konopnicki (1868-1930). Prowadzi? on m?yn parowy na rzece ?ydyni, dzier?awiony od ordynata opinogórskiego hr. Adama Krasi?skiego. Poetka, b?dšc w post?powej inteligencji warszawskiej, wspó?pracowa?a z nim ju? wcze?niej, publikujšc w jego ?Bibliotece Warszawskiej?. Z korespondencji wynika, ?e wnuk Zygmunta Krasi?skiego szanowa? jš, wspiera?, i to prawdopodobnie to dzi?ki jego znajomo?ci z poetkš, Jan Konopnicki móg? prowadzi? m?yn parowy w Ciechanowie. Matka odwiedza?a w Ciechanowie syna Jana i wnuki (tylko po Janie ich doczeka?a) w latach 1903-1909, czyli niemal do ko?ca ?ycia. W 1905 roku pomog?a mu nawet naby? pod Ciechanowem majštek Przedwojewo (Jan by? jego w?a?cicielem w latach 1905-1921), gdzie bywali pisarze, w tym ideolog i twórca polskiego pozytywizmu Aleksander ?wi?tochowski oraz Henryk Sienkiewicz, a tak?e ciechanowscy pozytywi?ci. Jej syn Jan utrzymywa? z nimi bliski kontakt, by? szanowanym spo?ecznikiem i dzia?aczem gospodarczym, hojnym mecenasem kultury, wyk?ada? w szko?ach w Go?otczy?nie i Soko?ówku. Nale?a? do czo?ówki ciechanowskich pozytywistów nazywanych ?gwardiš doktora Rajkowskiego?. Warto nadmieni?, i? ?Pose? Prawdy? bywa? na Ziemi Ciechanowskiej ju? pod koniec XIX stulecia, a na poczštku XX wieku osiedli? si? na sta?e w Go?otczy?nie, majštku swojej muzy Aleksandry z S?dzimirów Bškowskiej, i te? z pewno?ciš wspó?pracowa? z Janem Konopnickim.

Jesieniš 1908, kiedy Aleksander ?wi?tochowski obchodzi? 40-lecie dzia?alno?ci, Maria Konopnicka w?šczy?a si?, wraz z post?powš warszawskš inteligencjš, do przygotowania wielkich uroczysto?ci jubileuszowych. Wesz?a w sk?ad komitetu, który pragnš? powo?a? Towarzystwo imienia jubilata, szko??, muzeum, agitowa?a te? spo?ecznie na rzecz wielkiego Domu Ludowego pozytywisty. Jubileusz, planowany na 10-13 pa?dziernika 1908 roku, nie odby? si? jednak, gdy? zabroni?y w?adze rosyjskie. Maria Konopnicka depeszowa?a wi?c 10 pa?dziernika 1908 roku z ?arnowca do Aleksandra ?wi?tochowskiego:

Ho?d genialnemu wodzowi walczšcych o ?wiat?o duchów [?] Ho?dujemy ci, duchy idšce ku ?wiat?u, mi?ujemy ci?, duchy idšce ku prawdzie, bšd? pozdrowiony .

Kiedy zmar?a, ?wi?tochowski na ?amach ?Prawdy? opublikowa? rozpraw? Maria Konopnicka, w której Wincenty Rzymowski pisa?:

[?] g??biš szczerego uczucia, rozmachem porywajšcej wyobra?ni, zwarciem pot?gi epickiej,, wysuwa si? Konopnicka na czo?o najwybitniejszych twórców polskich wtórej po?owy XIX wieku i niezaprzeczalnie dzier?y ber?o królewskie ?ród duchów kobiecych w poezji globowej ?wiata [?] .

W 1924 roku, kiedy ju? ?Pose? Prawdy? na sta?e mieszka? w Go?otczy?nie, wspomina? ze wspó?czuciem patriotów, takich jak Maria Konopnicka i Henryk Sienkiewicz, którzy walczyli o Polsk? niepodleg?š, ale jej nie doczekali .











aktualnoœći | o autorce | wiersze | proza | księgarnia | kronika | przyjaciele | kontakt
Ekspansja